Frenzelhof przy Untermarkt w Görlitz

Untermarkt 5 to jeden z najstarszych domów halowych (Hallenhäuser) w Görlitz. Kupiec Hans Frenzel przejął dom w 1499 roku od teścia i przebudował go za 1100 węgierskich guldenów. Dziś mieści się tu Hotel Frenzelhof.

Ta strona prowadzi przez dom i przez pięć stuleci jego historii: od podcieni przy rynku po malowaną kaplicę domową, od gotyckiego szczytu po ruinę z lat 60. XX wieku. Każda część zaczyna się krótko. Kto chce wiedzieć więcej, otwiera „Więcej” i „Z badań architektonicznych”.

Akwarelowy rysunek z 1790 roku: dom z wysokim gotyckim szczytem, w nim okna z maswerkiem i trzy figury, na dole dwa ostrołuki podcieni z czerwonym portalem. — Przesuń suwak: po lewej rysunek z 1790 roku, po prawej dzisiejsze zdjęcie. Tam, gdzie dziś są okna drugiego piętra, w 1790 roku stał gotycki szczyt z trzema figurami. Zachowały się dwa ostrołuki podcieni i portal za nimi.Rysunek z 1790 roku, autor nieznany (reprodukcja u Lempera 2001). Zdjęcie: Hotel Frenzelhof.

Dzisiejsze zdjęcie: ta sama fasada z dwiema kondygnacjami okien, dachem mansardowym i napisem Hotel Frenzelhof nad dwoma ostrołukami. — Przesuń suwak: po lewej rysunek z 1790 roku, po prawej dzisiejsze zdjęcie. Tam, gdzie dziś są okna drugiego piętra, w 1790 roku stał gotycki szczyt z trzema figurami. Zachowały się dwa ostrołuki podcieni i portal za nimi.Rysunek z 1790 roku, autor nieznany (reprodukcja u Lempera 2001). Zdjęcie: Hotel Frenzelhof.

Via Regia i bogactwo miasta

Görlitz leży przy Via Regia, Drodze Królewskiej między Europą Zachodnią a Wschodnią. W 1251 roku po raz pierwszy wspomniano ją jako „strata regia”. Tam, gdzie przekracza Nysę Łużycką, wyrosło miasto.

Mapa uproszczona, położenie miast przybliżone.

Tą drogą przybywały urzet z Turyngii, sukno, wosk i skóry. Urzet to roślina barwierska: z jej liści uzyskiwano niebieski barwnik do sukna. W 1339 roku Görlitz otrzymało prawo składu na urzet: kto przywoził urzet na Górne Łużyce, musiał przez cztery tygodnie oferować go na sprzedaż w Görlitz. Dopiero potem resztę wolno było wieźć dalej na Śląsk i do Polski.

Dzięki handlowi urzetem, wyrobowi sukna i swoim przywilejom Görlitz stało się w późnym średniowieczu najważniejszym miastem handlowym między Erfurtem a Wrocławiem. Kupcy inwestowali pieniądze w swoje domy. Przy Untermarkt i sąsiednich ulicach powstały domy halowe: mieszkanie, magazyn, sala sprzedaży i browar pod jednym dachem. Dla podróżnych były też gospodą.

Hans Frenzel również był kupcem dalekosiężnym. Uczył się w Görlitz i w Poznaniu, przez dziesięć lat pracował jako subiekt u swojego wuja Petera Frenzla, a w 1493 roku założył własny handel.

Więcej

Prawo składu zobowiązywało też handlarzy urzetem do przewożenia towaru przez Via Regia. W drodze powrotnej zabierali do Turyngii wosk, skóry i sukno. Tak handel rozwijał się w obu kierunkach.

Źródło: Miasto Görlitz, ulotka „Kaufmannspaläste an der via regia” (2023); via-regia.org, „Görlitz – Waidhaus”.

Czym jest dom halowy?

Görlitzki dom halowy to dom kupiecki z czasów około 1500 roku, zbudowany wokół wysokiej hali pośrodku. Przez jej wysoko umieszczone okna światło wpada do ciemnego wnętrza, a z hali schody i galerie prowadzą do wszystkich części domu.

Numery odpowiadają przystankom zwiedzania.

1Podcienia Zadaszone przejście przy rynku.
2Portal Wejście od rynku.
3Hala parteru Sala sprzedaży i wyszynk.
4Schody i balustrada Droga na górę do hali centralnej.
5Hala centralna Światło i schody dla całego domu.
6Kaplica domowa Miejsce modlitwy i skarbiec.
7Sala Pokój mieszkalny i odświętny rodziny.
8Piwnice Piwo, beczki i towary.
9Podwórze Browar, suszarnia, pralnia.

Domy rozrastały się przez pokolenia z kilku części. We Frenzelhof dobrze to widać, bo pożar miasta z 1525 roku w dużej mierze go oszczędził. Dlatego wiele z czasów Frenzla zachowało się do dziś.

Domy z takimi halami świetlnymi i schodowymi istnieją też w innych miastach przy Via Regia, na przykład w Lubomierzu, Gryfowie Śląskim, Świdnicy, Krakowie i Jarosławiu. Większość z nich, tak jak w Görlitz, była zarazem browarem.

Z badań architektonicznych

Heinrich Magirius uważał domy Untermarkt 4, Brüderstraße 9 i Untermarkt 1 za najwcześniejsze domy w Görlitz z takimi halami, jeszcze z końca XV wieku. Frank Vater widzi główny okres w pierwszych dwóch dekadach XVI wieku, tak jak przy Untermarkt 5. Do porównań badacze biorą też Untermarkt 3, Peterstraße 14 i Neißstraße 29.

Zwiedzanie domu

Dziewięć przystanków od rynku do podwórza. Zdjęcia pokazują dom dziś, mały obrazek obok, jak wyglądał dawniej.

Podcienia ze sklepieniami krzyżowymi, po lewej łuki od strony rynku, po prawej ściana domu.

Pocztówka z 1925 roku: podcienia przy Untermarkt z witrynami i wystawami. — Pocztówka, 1925

1. Podcienia

Podcienia (Lauben) to zadaszone przejście przed domami po południowej stronie Untermarkt. Już w 1403 roku görlitzka księga podatkowa wymienia tu sześciu gospodarzy „unter den Langen Läuben” (pod długimi podcieniami).

Więcej

Pierwotnie podcienia były prawdopodobnie drewniane. Około 1500 roku Hans Frenzel zbudował kamienną fasadę z dwoma ostrołukami. Strop nad przejściem pozostał drewniany: opis budynku z 1760 roku liczy „10 Balcken mit 3. Unterlagen” (dziesięć belek na trzech podporach). Sklepienia, pod którymi dziś Państwo przechodzą, dodano dopiero w latach 1813–1835.

Z badań architektonicznych

Na granicy z sąsiednim domem Schönhof nasada łuku wskazuje na drugi, nisko osadzony ostrołuk; wschodni się zachował. Ze względów statycznych potrzebne byłyby trzy łuki, ale gęsto rozmieszczone okna nie zostawiają miejsca na trzeci (Vater 2020, s. 20 n.).

Widok spod podcieni na ostrołukowy portal z drewnianymi drzwiami, przed nim schody.

Stare zdjęcie ostrołukowego portalu z delikatnie profilowanymi wałkami i dwuskrzydłowymi drzwiami. — Zdjęcie Robert Scholz, początek XX wieku

2. Portal

Przez ostrołukowy portal wchodzi się do domu. Pochodzi z pierwszej fazy budowy Frenzla około 1500 roku.

Więcej

Wałki ościeża stoją na własnych, starannie wykonanych bazach. W Görlitz takie bazy są jeszcze tylko przy gotyckich oknach domu Nikolaistraße 14 i przy portalu do urzędu stanu cywilnego w ratuszu. Na prawo od portalu widać resztki trzech dużych gotyckich okien.

Z badań architektonicznych

Podobne portale stoją w Pirnie, Miśni, Marienbergu i Annaberg-Buchholz, gdzie pracowali też budowniczowie działający w Görlitz (Vater 2020, aneks 5).

Hala parteru dziś jako bar: sklepienia, lampa w kształcie gwiazdy, czerwone dywany i fotele.

Czarno-białe zdjęcie z 1974 roku: hala parteru podczas prac budowlanych, sklepienia i łuki, materiały budowlane na podłodze. — Zdjęcie Horst Kranich, 1974

3. Hala parteru

Dla gości hotelowych

Za portalem znajduje się hala o wymiarach około dziesięć na dziesięć metrów. Tu pokazywano i sprzedawano towary, a dom, który miał prawo warzenia, wyszynkował tu swoje piwo. Dziś mieści się tu bar hotelu.

Więcej

W 1760 roku hala miała brukowaną posadzkę. W 1859 roku kupiec Neubauer urządził w niej sklep, później ściany podzieliły pomieszczenie. Dzisiejsze sklepienia pochodzą z pierwszej połowy XIX wieku.

Z badań architektonicznych

Przed Frenzlem przednia część domu była prawdopodobnie szachulcowa. Jeśli hala służyła wtedy do handlu, potrzebowała co najmniej dwóch krzyżujących się podciągów i słupa pośrodku (Vater 2020, s. 64).

Kamienna balustrada z maswerkiem w kształcie pęcherzy rybich nad schodami, nad nią rośliny i obraz.

Stare zdjęcie: schody z kamienną balustradą maswerkową, po prawej łuk półkolisty. — Zdjęcie Robert Scholz, początek XX wieku

4. Schody i balustrada maswerkowa

Dla gości hotelowych

Z hali na górę prowadzą schody. Na górze kamienna balustrada z maswerkiem oddziela wyższy poziom od hali.

Więcej

Balustrada powstała prawdopodobnie w drugiej fazie budowy Frenzla, w latach 1515–1520. Podobną balustradę miała empora kaplicy św. Anny, którą Frenzel zbudował w latach 1508–1512. Być może była wzorem.

Z badań architektonicznych

Nie cała balustrada stoi w pierwotnym miejscu. Wschodnie części zostały tu prawdopodobnie ponownie użyte w 1873 roku (Vater 2020, s. 65).

Wysoka, biała hala centralna ze sklepieniem krzyżowym, drewnianymi schodami i galerią; z balustrady zwisają kolorowe pasy tkanin.

Czarno-białe zdjęcie z 1974 roku: hala centralna jako plac budowy, schody i galeria bez tynku. — Zdjęcie Horst Kranich, 1974

5. Hala centralna

Dla gości hotelowych

Serce domu halowego: sklepione pomieszczenie wysokie na około dziesięć metrów, pośrodku domu. Przez wysoko umieszczone okna światło dzienne dociera aż na dół.

Więcej

Z hali centralnej schody i galerie prowadzą do wszystkich pomieszczeń. Przy ścianie stoją dwie figury z piaskowca naturalnej wielkości: Maria z Dzieciątkiem i Jan Chrzciciel, patron Hansa Frenzla. Stały kiedyś na gotyckim szczycie od strony rynku (więcej w podróży w czasie). Na suficie wisi obraz olejny z około 1700 roku, który trafił tu podczas ostatniej renowacji. Przedstawia Wenus odnajdującą śpiącego Adonisa.

Z badań architektonicznych

Obecną wysokość hala zyskała, gdy Frenzel około 1515–1520 roku nadbudował tylną część domu. Północny łuk Magirius interpretuje jako otwór doświetlający piętro od strony rynku (Magirius 1982; Vater 2020).

Widok na sklepienie sieciowe kaplicy domowej: białe żebra, a między nimi malowane kwiaty i wieńce na ciemnozielonym tle.

Zdjęcie z 1968 roku z czerwonymi notatkami: kaplica domowa okopcona i zniszczona, z drewnianą podłogą. — Zdjęcie Horst Kranich, 1968

6. Kaplica domowa

Dla gości hotelowych

Obok hali centralnej znajduje się małe sklepione pomieszczenie, około 1515 roku w całości pomalowane: kaplica domowa rodziny Frenzlów, dziś nazywana skarbcem.

Do skarbca

Więcej

W opisie budynku z 1760 roku nazywa się ją „das sogenannte Kirch Gewölbe” (tak zwane sklepienie kościelne), z oknem z żelazną kratą i okiennicami. Więcej o jej malowidłach opowiada następny rozdział.

Sala renesansowa z malowanym stropem belkowym, żyrandolem i nakrytymi stołami przed dwoma oknami.

Czarno-białe zdjęcie z 1976 roku: sala z żyrandolem i długim stołem, na suficie belki. — Zdjęcie Horst Kranich, 1976

7. Sala renesansowa

Dla gości hotelowych

Największe pomieszczenie domu, z malowanym stropem belkowym. W 1760 roku nazywano je „Schenk Stube” (izba szynkowa). Dziś goście hotelowi jedzą tu śniadanie.

Więcej

Tu rodzina mieszkała, świętowała i prowadziła interesy. Do wyposażenia należą akwamanile, czyli umywalka do rąk, oraz szafa ścienna na cenne naczynia. Dawniej sala miała od strony podwórza trzy duże gotyckie okna. W drugiej fazie budowy Frenzel zastąpił je nowymi oknami. Resztki starych odsłonięto w latach 60. XX wieku.

Z badań architektonicznych

W 1976 roku podczas prac budowlanych skuto tynk nad drzwiami do hali centralnej. Pod nim znajdował się malowany naczółek drzwi z motywem muszli, żółty z czarnym konturem, jak przy portalu Peterstraße 8 z 1528 roku. Przepadł razem z tynkiem, zachował się tylko opis (Vater 2020, s. 45).

Sklepiona piwnica z kamienia łamanego pod halą centralną, z kamienną posadzką i kilkoma meblami.

Czarno-białe zdjęcie z 1976 roku: bielona sklepiona piwnica ze stołami i krzesłami restauracji. — Zdjęcie Horst Kranich, 1976

8. Piwnice

Pod domem leżą piwnice na kilku poziomach, sięgające sześciu metrów w głąb. W 1760 roku była tu, „12 Stuffen tieff” (dwanaście stopni w dół), piwnica na mocne piwo marcowe.

Więcej

Frenzelhof był domem browarnym: miał prawo warzyć i wyszynkować piwo. W „Kuffengewölben” (sklepieniach na beczki) przechowywano beczki. Najstarsze piwnice pod halą parteru i pod halą centralną pochodzą z XV wieku i są starsze niż dom nad nimi. W latach 1974–1991 służyły jako sale restauracji „Goldener Baum”.

Z badań architektonicznych

Dwa sklepienia piwnic pod podcieniami leżą poprzecznie do starszej kolebki obok i nie są z nią połączone. Ich płaskie sklepienia musiały dostosować się do ustalonego już poziomu podłogi nad nimi. Vater wnioskuje z tego, że powstały w różnym czasie.

Podwórze dziś: brukowany wjazd między jasnymi, odnowionymi oficynami, w tle dachy.

Pocztówka z około 1920 roku: podwórze jako malowniczy zakątek z murem szachulcowym, wozami konnymi i wieżą ratuszową w tle. — Pocztówka, około 1920

9. Podwórze

Za domem leżało podwórze gospodarcze z browarem, suszarnią słodu i pralnią. Dziś parkują tu goście hotelowi.

Więcej

Opis budynku z 1760 roku wymienia „Brauhaus mit tüchtiger Pfann Statt” (browar z porządną kadzią), podpiwniczoną „wüste Darre” (zrujnowaną suszarnię) ze „schadhafter Maltz Bütte” (uszkodzoną kadzią na słód) oraz pralnię z kotłem i „gutem Ziegeldach” (dobrym dachem z dachówki). Nic z tego się nie zachowało. Już w połowie XVIII wieku dom pojawia się w aktach miasta z powodu zawalonych oficyn.

Z badań architektonicznych

Nie wiadomo, jak wyglądały oficyny za czasów Frenzla. Połączenia pomieszczeń w południowej części domu wskazują na zabudowę wzdłuż granicy z domem Schönhof. Widok miasta Daniela Petzolda (1714) pokazuje zwartą zabudowę wzdłuż Bäckerstraße.

Skarbiec

Kaplica domowa rodziny Frenzlów to małe pomieszczenie ze sklepieniem sieciowym, około 1515 roku pomalowane od góry do dołu. Z żelaznymi drzwiami i ognioodpornym sklepieniem była zarazem skarbcem domu.

Historyk sztuki Marius Winzeler zalicza te malowidła do najważniejszych zachowanych malowideł ściennych późnego średniowiecza na Górnych Łużycach. Malarz jest nieznany. Znał sztukę Czech i zapewne widział też dzieła włoskie.

U góry otwiera się niebiański ogród: kwiaty i wieńce na ciemnozielonym tle. Na dole wokół pomieszczenia biegnie malowany parapet, z którego zwisają dywany ze Wschodu. Stoją na nim puchary, misy i wazy z emalii, srebra, szkła i złota, a między nimi owoce i ptaki z basenu Morza Śródziemnego. Prawdziwe nisze na sprzęty przeplatają się z malowanymi drzwiczkami i szafkami.

Z badań architektonicznych

Malowidła datuje się na lata 1512–1515. Frank Vater przypuszcza dwa etapy: Hans Frenzel kazał pomalować pierwsze pomieszczenie, a jego wdowa Anna po 1525 roku dokończyła malowanie pomieszczenia poszerzonego na południe.

Gospodarz osobiście oprowadza gości hotelowych po kaplicy domowej i skarbcu.

Święci patroni kupca

Na ścianach stoją święci, którym Hans Frenzel powierzył siebie i swój handel: patroni podróżnych, uczciwych kupców i sukienników. Proszę wybrać obraz, a święty sam opowie swoją historię.

Malowidło ścienne: klęczący król w żółtej szacie z aureolą, w dłoniach złote naczynie.

Trzej KrólowiePatroni podróżnych i kupców

Scena dźwiękowa · Ściana północna, „Pokłon Trzech Króli”

Przybyliśmy z daleka, trzej królowie ze złotem, kadzidłem i mirrą. Klęczę w żółtej szacie przed Dzieciątkiem, za mną stoją dwaj pozostali, jeden w zieleni, drugi w czerwieni. Za Marią czeka Józef.

W średniowieczu modlił się do nas każdy, kto podróżował z towarami. Nikt nie odbył dłuższej drogi niż my. Dlatego Hans Frenzel kazał nas namalować na największej ścianie swojej kaplicy, jako patronów dla siebie i swojego handlu.

Prawie czterysta lat leżeliśmy pod tynkiem. W 1925 roku nas odkryto na nowo. Od tego czasu brakuje nam niejednego kawałka farby, ale nasze korony wciąż widać.

Malowidło ścienne w niszy: olbrzym Krzysztof w czerwonym płaszczu, na ramieniu Dzieciątko z powiewającą chustą.

Święty KrzysztofPatron wszystkich podróżnych

Scena dźwiękowa · Nisza w ścianie zachodniej

Jestem Krzysztof, olbrzym. Według legendy przenosiłem podróżnych przez rwącą rzekę. Pewnego razu niosłem dziecko, które z każdym krokiem stawało się cięższe. Był to sam Chrystus.

Ludzie wierzyli: kto danego dnia zobaczy mój wizerunek, nie umrze tego dnia nieprzygotowany. Dla kupca, którego wozy tygodniami jechały po Via Regia, był to wystarczający powód, by kazać mnie namalować w swojej kaplicy.

Malowidło ścienne obok żeber sklepienia: święty Hieronim w czerwonej szacie kardynalskiej.

Święty HieronimPatron uczciwych kupców

Scena dźwiękowa · Ściana południowa, lewy narożnik

Rozpoznają mnie Państwo po czerwonej szacie kardynalskiej i po lwie. Na pustyni wyciągnąłem mu cierń z łapy. Od tego czasu mnie strzegł.

Gdy później złodziejscy kupcy wtargnęli do mojego klasztoru i ukradli skarb, lew ich przegonił. Dlatego wzywają mnie uczciwi kupcy. Kupiec, który trzymał swój skarb za żelaznymi drzwiami, dobrze mógł mnie potrzebować.

Mocno zniszczone malowidło ścienne w narożniku sklepienia: resztki klęczącej postaci przed skałą.

Święty OnufryPatron tkaczy i sukienników

Scena dźwiękowa · Ściana południowa, prawy narożnik

Niewiele już ze mnie widać, mój wizerunek jest mocno zniszczony. Jestem Onufry. Żyłem jako pustelnik na pustyni, bez ubrania i bez jedzenia, a karmiono mnie niebiańskim pokarmem. Na moim nagim ciele wyrosło gęste futro.

Dlatego tkacze i sukiennicy wybrali mnie na swojego patrona. Hans Frenzel handlował suknem. Dobrze zrobił, że o mnie nie zapomniał.

Malowidło ścienne: Maria w jaskrawoniebieskim płaszczu z Dzieciątkiem, otoczona innymi postaciami Świętej Rodziny.

Święta Anna i Święta RodzinaPatronka rodzin

Scena dźwiękowa · Przed oknem z łukiem kotarowym, gdzie dawniej stał ołtarz

Jestem Anna, matka Marii. Według legendy miałam trzy córki, wszystkie o imieniu Maria, a ich dzieci zostały później uczniami Jezusa. Siedzę tu z całą rodziną, Maria w niebieskim płaszczu pośrodku, Dzieciątko między nami. Z tyłu stoją mężczyźni, wśród nich mój mąż Joachim.

Około 1500 roku byłam jedną z najbardziej czczonych świętych. Proszono mnie o liczną rodzinę. Hans Frenzel i jego żona, która także miała na imię Anna, czekali osiemnaście lat na dziecko. Ich pierwszy syn urodził się w 1512 roku i zmarł w tym samym roku. W 1515 roku urodził się Joachim. Nosi imię mojego męża.

Kaplica, którą Frenzel zbudował dla miasta w latach 1508–1512, nosi moje imię: kaplica św. Anny.

Wyblakłe malowidło ścienne na filarze: zarys Marii z Dzieciątkiem nad półksiężycem.

Maria na półksiężycuKrólowa Niebios

Scena dźwiękowa · Ściana wschodnia, w poszerzonym pomieszczeniu

Mnie poświęcona jest ostatnia ściana. Stoję jako Królowa Niebios na półksiężycu, z Dzieciątkiem na ręku. Półksiężyc jest znakiem nocy i ciemnych mocy, które pokonałam. Wokół mnie jaśniał gęsty wieniec promieni.

Niewiele koloru zostało z mojego wizerunku. Ale jeśli przyjrzą się Państwo uważnie, rozpoznają mój zarys i Dzieciątko.

Sceny dźwiękowe są opowiedziane swobodnie. Wszystkie fakty pochodzą ze źródeł wymienionych na dole strony.

Przyjrzyj się bliżej

W 2019 roku Frank Vater sfotografował każdy szczegół malowideł. Wybór:

Ptaki na parapecie Ptaki z basenu Morza Śródziemnego wśród owoców i mis, pod postacią Marii na ścianie północnej.
Puchar pełen kwiatów Naczynia z emalii, srebra, szkła i złota pokazują bogactwo domu.
Prawdziwe i malowane nisze Nisza jest prawdziwa, marmoryzowana rama namalowana. Przechowywano tu sprzęty do modlitwy.
Dywan ze Wschodu Z malowanego parapetu ściany zachodniej zwisają dywany.
Król w zieleni Głowa stojącego króla z aureolą.
Dzieciątko Dzieciątko Jezus na kolanach Marii, ściana północna.
Król w żółci Głowa klęczącego króla, z brodą i aureolą.
Dłoń z darem Dłoń króla w czerwieni trzyma jego naczynie.

Sto lat jednej ściany

W 1925 roku na ścianie północnej odkryto „Pokłon Trzech Króli” i częściowo go odsłonięto. Pięć zdjęć pokazuje, co od tego czasu przepadło, a co uratowała konserwacja.

1925 Krótko po odkryciu. Zdjęcie Robert Scholz, Archiwum Rady Miasta Görlitz.
1935 Dziesięć lat później widać pierwsze straty. Zdjęcie A. Jäschke, Archiwum Rady Miasta Görlitz.
1967 Zdjęcie kolorowe Hirchego, 1967.
1994 Po konserwacji. Zdjęcie Birgit Kühn, 1994.
2019 Stan obecny. Zdjęcie Frank Vater, 2019.

W latach 1990–1992 konserwatorka Birgit Kühn zabezpieczyła malowidła, ze środków Niemieckiej Fundacji Ochrony Zabytków (Deutsche Stiftung Denkmalschutz). Frank Vater proponuje, by kiedyś zrekonstruować pierwotne przedstawienia niezależnie od pomieszczenia.

Podróż w czasie przez pięć stuleci

Proszę wybrać epokę. Obraz pokazuje dom tak, jak utrwalili go rysownicy, fotografowie i badacze.

Trójwymiarowy rysunek rekonstrukcyjny: kolorowe bryły piwnic, parteru i piętra, z przodu drewniane podcienia. — Rekonstrukcja Frank Vater 2020: piwnice na czerwono, parter na pomarańczowo, wyżej na zielono. Niebieskie płaszczyzny oznaczają osie pomieszczeń.

przed 1500

Kilka części domu, z przodu szachulec

Przed Frenzlem parcela składała się z kilku części domu. Przednia, od rynku, była prawdopodobnie szachulcowa, a przed nią stały drewniane podcienia. Piwnice już istniały. Właścicielami byli patrycjusze i rajcy: około 1400 roku Vincenz Heller, później kupcy Nicolaus i Johannes Marienam, Hans Bottener i Caspar Tilicke.

Ten sam rysunek rekonstrukcyjny około 1500 roku: z przodu dom z wysokim szczytem i dwoma kamiennymi ostrołukami. — Rekonstrukcja Frank Vater 2020.

1499

Hans Frenzel przebudowuje

W 1493 roku Hans Frenzel żeni się z Anną, córką kupca Caspara Tilickego. Po śmierci teścia w 1499 roku przejmuje podupadły dom browarny i przebudowuje go za 1100 węgierskich guldenów. Z przodu powstaje kamienny dom z ostrołukowymi podcieniami, portalem i wysokim szczytem.

Pomalowana kaplica domowa: sklepienie sieciowe z kwiatami, na ścianie czołowej Pokłon Trzech Króli. — Zdjęcie: Hotel Frenzelhof.

1512–1530

Hala, kaplica, dwa pożary

Po budowie kaplicy św. Anny Frenzel rozbudowuje swój dom: hala centralna zyskuje obecną wysokość, powstaje balustrada maswerkowa, kaplica domowa zostaje pomalowana. W 1525 i 1530 roku w Görlitz wybuchają pożary; Frenzelhof wychodzi z nich łagodniej niż sąsiedzi. Hans Frenzel umiera w 1526 roku.

Rysunek ołówkiem z 1766 roku: dwie figury ze szczytu, pod nimi odręczna notatka. — Rysunek figur ze szczytu, 1766, Muzeum Historii Kultury w Görlitz.

1529–1758

Wielu właścicieli, ciężkie czasy

Syn Frenzla, Joachim, woli mieszkać w Königshain, gdzie w 1540 roku buduje dwór. Potem dom często zmienia właścicieli: kowal kos, szewc, sędzia miejski, lekarz. Kara królewska dla miast łużyckich (tzw. Pönfall), wojna trzydziestoletnia, zaraza z 1632 roku i pożar miasta w 1692 roku zostawiają niewiele pieniędzy na dom. Do 1758 roku mieszka tu samotnie poborca podatkowy Christian Ernst Cercovius.

1760

Opis domu

Cercovius nie zostawia spadkobierców; miasto zarządza domem i chce go sprzedać. W tym celu rada zleca sporządzenie opisu budynku. Wymienia on gotycki szczyt, piwnicę na piwo marcowe, browar, „Schenk Stube” (izbę szynkową) i „Kirch Gewölbe” (sklepienie kościelne), dzisiejszy skarbiec. Dom jest w złym stanie.

1790

Gotycki szczyt

Rysunek pokazuje fasadę taką, jaką zbudował Frenzel. Sąsiednie domy już dawno przebudowano w stylu renesansowym, Untermarkt 5 jest wciąż gotycki. W 1783 roku dom kupuje Johanna Dorothea Großmann, ale mieszka naprzeciwko.

Litografia: Untermarkt pełen ludzi podczas wjazdu króla, po lewej pierzeja domów ze szczytami. — Litografia, Archiwum Rady Miasta Görlitz.

1813

Szczyt jeszcze stoi

Litografia przedstawiająca wjazd króla pruskiego pokazuje Untermarkt z gotyckim szczytem Frenzelhof. Jest datowana na 1815 rok; według innych źródeł wizyta króla odbyła się w 1813 roku.

Kolorowana litografia z około 1835 roku: Untermarkt z wieżą ratuszową, dom już z nową fasadą. — Gustav Kadersch, „Der Unter-Markt zu Görlitz”, kolorowana litografia, około 1835, Miejskie Zbiory Sztuki w Görlitz.

1833

Szczyt znika

Między 1813 a 1835 rokiem, prawdopodobnie w 1833, szczyt zostaje rozebrany. Dom dostaje kolejne piętro, dach mansardowy i fasadę, którą znamy dziś. Podcienia i hala parteru zostają przesklepione. Dom jednej rodziny staje się kamienicą czynszową.

Czarno-białe zdjęcie z około 1900 roku: południowa pierzeja Untermarkt z podcieniami, po prawej wieża ratuszowa. — Zdjęcie, około 1900, Archiwum Rady Miasta Görlitz.

ok. 1900

Kamienica i warsztaty

Od 1865 roku dom należy do rodziny Röder. Na podwórzu powstają warsztat ślusarski, warsztat pilnikarski i stajnia. W latach 1909–1913 dom zostaje podłączony do nowej kanalizacji. W 1925 roku odkryto malowidła w kaplicy domowej.

1965

Upadek

Po wojnie dom niszczeje. W 1965 roku Horst Kranich fotografuje podwórze: gruz, zawalone oficyny, otwarte mury. W 1968 roku miasto w projekcie uchwały walczy o zachowanie domów Untermarkt 4 i 5.

Czarno-białe zdjęcie: domy przy Untermarkt, nad podcieniami napis Goldener Baum. — Zdjęcie, Archiwum Rady Miasta Görlitz.

1974

Restauracja „Goldener Baum”

Do 1972 roku zabezpieczono fasadę i dach, a w 1974 roku w domach 4 i 5 otwarto restaurację „Goldener Baum” (Złote Drzewo). Podczas prac w 1976 roku Horst Kranich znalazł fragmenty figur ze szczytu w podłodze hali centralnej.

1999

Powstaje hotel

W 1991 roku restauracja zostaje zamknięta, dom stoi pusty. W latach 1990–1992 Birgit Kühn zabezpiecza malowidła kaplicy domowej. Od 1998 roku obecny właściciel odnawia dom i powstaje Hotel Frenzelhof.

dziś

Hotel Frenzelhof

Hotel z pięcioma apartamentami. Gospodarz oprowadza gości po kaplicy domowej i skarbcu, śniadanie podaje się w sali renesansowej. Zapytaj o pokój we Frenzelhof (strona po niemiecku)

Zaginione figury ze szczytu

Opis budynku z 1760 roku wymienia na szczycie trzy „Statuen in Mannslänge” (figury naturalnej wielkości): Archanioła Michała, Marię i Jana Chrzciciela. Rysunki z 1766 i 1800 roku w Muzeum Historii Kultury w Görlitz je utrwaliły. Zniknęły razem ze szczytem.

W 1976 roku Horst Kranich podczas prac budowlanych znalazł ich fragmenty w podłodze hali centralnej. Użyto ich tam jako materiału wypełniającego. Maria, której brakuje głowy, i Jan stoją dziś w hali centralnej. Pochodzą prawdopodobnie z warsztatu rzeźbiarza Albrechta Stieglitzera, w którym powstały też figury kaplicy św. Anny.

1800
dziś
dziś

Mieszkańcy opowiadają

Cztery osoby, które żyły z tym domem. Ich słowa są opowiedziane swobodnie, fakty pochodzą z akt i badań architektonicznych.

Rysunek piórkiem: anioł trzyma czerwoną tarczę z literami HF i gmerkiem Frenzla.

Hans Frenzel1499 · Kupiec

Scena dźwiękowa

Nazywam się Hans Frenzel. Uczyłem się w Görlitz i w Poznaniu, a przez dziesięć lat pracowałem jako subiekt u mojego wuja Petera Frenzla. W 1493 roku poślubiłem Annę, córkę kupca Caspara Tilickego.

Gdy mój teść zmarł w 1499 roku, jego dom browarny przy Untermarkt przypadł nam. Dom był podupadły, z przodu tylko szachulec. Włożyłem w niego 1100 węgierskich guldenów: kamienną fasadę z dwoma ostrołukami, portal i wysoki szczyt.

Później doszły wsie, Königshain i Langenau, oraz kaplica dla świętej Anny. Czego jeszcze dobudowałem w moim własnym domu, tego nie zapisałem. Badacze dowiadują się tego dziś sami.

Wizerunek Hansa Frenzla się nie zachował. Rysunek pokazuje jego znak: anioła z tarczą, inicjałami i gmerkiem, jak pod figurą świętej Anny Samotrzeć przy kaplicy św. Anny i w logo hotelu. Frenzel pozostawił opis swojego życia, w którym podaje koszty swojego domu i kaplicy św. Anny.

Święta Anna z malowidła ściennego kaplicy domowej.

Anna Frenzelok. 1530 · Wdowa

Scena dźwiękowa

Jestem Anna Frenzel z domu Tilicke. Ten dom był już domem mojego ojca. W 1525 roku miasto płonęło, rok później zmarł mój mąż, w 1530 roku znów wybuchł pożar. Nasz dom wyszedł z tego obronną ręką.

Kazałam poszerzyć małą kaplicę obok hali na południe i dokończyć jej malowidła. Nad ołtarzem siedzi teraz moja patronka Anna z całą rodziną. Mówią, że byłam bardzo pobożna, i wiele ofiarowałam na dobre cele. Ale ten obraz jest dla naszego domu.

To, że Anna Frenzel kazała dokończyć malowidła, jest przypuszczeniem Franka Vatera.

Stare zdjęcie pustej hali centralnej z galerią i drewnianą balustradą.

Christian Ernst Cercovius1758 · Poborca podatkowy

Scena dźwiękowa

Christian Ernst Cercovius, poborca akcyzy elektoratu saskiego. Kupiłem dom z zarządu przymusowego. Lekarz Daum, do którego należał wcześniej, popadł w długi.

Od tamtej pory mieszkam tu sam, bez żony, bez dzieci, w domu zbudowanym dla dużej rodziny kupieckiej. Z tyłu na podwórzu zawaliły się mury, dach jest kryty gontem. Gdy umrę, nikt nie odziedziczy domu. Wtedy przyjdzie miasto i wszystko spisze, stopień po stopniu.

Cercovius mieszkał w domu samotnie aż do śmierci w 1758 roku i nie zostawił spadkobierców.

Odręczna strona opisu budynku z 1760 roku.

Pisarz rady miejskiej1760 · Opis budynku

Scena dźwiękowa

Na zlecenie rady: dom numer 5 przy Untermarkt, browar Cercoviusa. Szczyt murowany „nach Gotaischer Art”, na sposób gotycki. W najniższej części „4 gedoppelte Fenster ohne Glas”, cztery podwójne okna bez szyb, i „3 Statuen in Mannslänge”, trzy figury naturalnej wielkości: Michał, Maria, Jan.

Na parterze bruk. Od frontu, „12 Stuffen tieff”, dwanaście stopni w dół, piwnica na piwo marcowe. Strop pod podcieniami drewniany, „hat 10 Balcken”, dziesięć belek. Z sieni po lewej „das sogenannte Kirch Gewölbe”, tak zwane sklepienie kościelne, z oknem, żelazną kratą i okiennicami. Piętnaście drewnianych stopni w górę sala przed izbą mieszkalną, w niej kamienne palenisko.

Dach kryty gontem. Jeden z filarów fasady jest uszkodzony.

Słowa w niemieckim cudzysłowie pochodzą dosłownie z opisu budynku z 1760 roku.

Wszyscy znani właściciele

ok. 1400	Vincenz Heller, ławnik
XV w.	Nicolaus i Johannes Marienam, Hans Bottener, Caspar Tilicke, kupcy i rajcy
1499	Hans Frenzel, kupiec
1529	Joachim Frenzel, właściciel ziemski
1565	Peter Frenzel, właściciel ziemski
1571	Adam Rehdiger, kupiec, mieszczanin i rajca wrocławski
1580	Wolf Gneus, kowal kos i mieszczanin z prawem warzenia piwa
1595	Joachim Schmidt von Schmiedebach, kupiec
1611	George Mücke, szewc i mieszczanin z prawem warzenia piwa
1627	Anna Mücke
1641	Georg Küchler, rajca, ławnik, sędzia miejski
1646	Johann Teißner, prawnik i zarządca jałmużny
1696	spadkobiercy Johanna Teißnera
1706	dr med. Caspar Conrad Daum, lekarz
1738	Christian Ernst Cercovius, poborca akcyzy elektoratu saskiego
1760	Fundusz spadkowy Gerlacha (rada miasta)
1783	Johanna Dorothea Großmann
1814	Caroline Christiane Großmann
1859	Karl Friedrich Julius Neubauer, kupiec
1865	rodzina Röder
od 1998	obecny właściciel, Hotel Frenzelhof

Źródło: Według Siegfrieda Hochego, Eigentümer Haus Untermarkt 5 (rękopis 2019), i Vatera 2020.

Czego badania jeszcze nie wiedzą

W 2020 roku Frank Vater zebrał wszystko, co wiadomo o tym domu. Niektóre pytania pozostają otwarte.

Czy hala parteru miała kiedyś drewniany strop belkowy? Jego ślady musiałyby się znajdować pod podłogą pierwszego piętra, na ścianach od strony sąsiednich domów. Nikt jeszcze tam nie zaglądał.
Jak duża była pierwotnie balustrada maswerkowa? Część jej przeniesiono tu później.
Ile lat ma strop belkowy w sali renesansowej? Pokazałoby to badanie słojów drewna. Dotąd go nie przeprowadzono.
Czy kaplicę domową pomalowano za jednym razem, czy w dwóch etapach? Odpowiedzieć mogłoby na to tylko dokładne badanie samych malowideł.
Jak wyglądały oficyny za czasów Frenzla? Brak pewnych świadectw.
Znaleziono Marię i Jana. Gdzie jest trzecia figura ze szczytu, Archanioł Michał?

W gościnie we Frenzelhof

Dom, o którym opowiada ta strona, jest dziś hotelem z pięcioma apartamentami, tuż przy Untermarkt naprzeciw ratusza. Gospodarz osobiście wita gości i oprowadza ich po kaplicy domowej i skarbcu. Śniadanie podaje się w sali renesansowej, a wieczorem otwarty jest bar z kominkiem.

Prosimy być naszymi gośćmi. Serdecznie zapraszamy na nocleg we Frenzelhof, by zobaczyć dom na własne oczy.

Zapytaj o pokój frenzelhof.de (po niemiecku)

Hotel Frenzelhof · Untermarkt 5 · 02826 Görlitz · Niemcy
Telefon +49 3581 420872

Źródła i prawa do zdjęć

Podstawą tej strony są badania architektoniczne Franka Vatera: Der Frenzelhof. Die bauliche Entwicklung des Hallenhauses Untermarkt 5 in Görlitz, Görlitz 2020, z dziesięcioma aneksami. Teksty o kaplicy domowej opierają się na Mariusie Winzelerze, Muzeum Historii Kultury w Görlitz.

Literatura (po niemiecku)

Heinrich Magirius: Archäologische Untersuchungen am Haus Untermarkt 5 in Görlitz. W: Vom Wohnen und Bauen, Akademie-Verlag, Berlin 1982.
Richard Jecht: Geschichte der Stadt Görlitz, t. 1, Görlitz 1926–1934.
Ernst-Heinz Lemper: Görlitz. Eine historische Topographie, Verlag Gunter Oettel, 2001.
Inga Arnold: Ein Raum und seine Wandmalerei in einem Görlitzer Handelshaus vom Anfang des 16. Jahrhunderts, praca dyplomowa, Halle-Wittenberg 1982.
Christoph Uricher: Görlitzer Hallenhäuser. Untersuchungen zur Entwicklung eines Haustyps, Karlsruhe 2003.
Birgit Kühn: Die Schatzkammer im Untermarkt 5. W: Denkmalpflege in Görlitz, z. 1, 1992.
Siegfried Hoche: Eigentümer Haus Untermarkt 5, Görlitz, niepublikowany rękopis, 2019.
Miasto Görlitz: Kaufmannspaläste an der via regia, ulotka wystawy, 2023 (PDF).

Zdjęcia

Zdjęcia kaplicy domowej i pomieszczeń 2019: Frank Vater.
Zdjęcia z lat 1965–1976: Horst Kranich.
Zdjęcia Roberta Scholza, A. Jäschkego i widoki miasta: Archiwum Rady Miasta Görlitz.
Rysunki figur ze szczytu 1766 i 1800, litografia z około 1835 roku: Muzeum Historii Kultury i Miejskie Zbiory Sztuki w Görlitz.
Fasada 1790: anonimowy rysunek, według Lempera 2001.
Rysunki rekonstrukcyjne: Frank Vater 2020.
Zdjęcia konserwacji 1994: Birgit Kühn; zdjęcie kolorowe 1967: Hirche; renowacja 1999: Bährend.
Zdjęcia hotelu: Hotel Frenzelhof.
Hans Frenzel: rysunek piórkiem według logo Hotelu Frenzelhof (anioł z tarczą i gmerkiem).

Dziękujemy wszystkim właścicielom praw za zgodę na pokazanie ich zdjęć.

W internecie

Archiwum Rady Miasta Görlitz (po niemiecku): akta, opis budynku z 1760 roku, zdjęcia Roberta Scholza.
Görlitzer Sammlungen für Geschichte und Kultur (po niemiecku): rysunki figur ze szczytu, widoki miasta.
Deutsche Stiftung Denkmalschutz (po niemiecku): sfinansowała konserwację kaplicy domowej w latach 1990–1992.
Wikipedia: Görlitz, Via Regia; po niemiecku: Frenzelhof, Hans Frenzel, Annenkapelle.